در دنیای مدرن، سازههای بلند، آسمانخراشها، نیروگاهها و تجهیزات عظیم صنعتی نیازمند نگهداری، بازرسی و تعمیرات دورهای هستند. انجام کار در ارتفاع همیشه با ریسک و چالش همراه بوده است. این مقاله به معرفی استانداردی جهانی میپردازد که این کار را متحول کرده: IRATA (انجمن تجارت دسترسی با طناب صنعتی).
ایراتا چیست؟ (IRATA به زبان ساده)
IRATA مخفف عبارت Industrial Rope Access Trade Association است.
به زبان خیلی ساده، ایراتا یک انجمن جهانی است که استانداردها و قوانین مربوط به کار در ارتفاع با طناب را تعیین میکند.
ایراتا تعیین میکند:
- چه کسی میتواند با طناب کار کند؟
- چه تجهیزاتی باید استفاده شود؟
- کار چگونه باید انجام شود که کاملاً امن باشد؟
- شرکتها چگونه باید نظارت و مدیریت ریسک انجام دهند؟
- آموزشها چگونه برگزار شود؟
نتیجه کار ایراتا این است که امروز امنترین روش کار در ارتفاع در دنیا، روش دسترسی با طناب است. آمار جهانی نشان میدهد شرکتهای عضو IRATA کمترین میزان حادثه در میان تمام روشهای کار در ارتفاع را داشتهاند.
تاریخچه شکلگیری ایراتا
ریشه ایجاد ایراتا به دهه ۱۹۸۰ برمیگردد. در آن زمان، شرکتهای نفت و گاز دریایی (Offshore)، برای تعمیر سکوها، برجها و سازههای پیچیده مشکل داشتند. داربست نصب کردن در وسط دریا هم سخت بود و هم خطرناک.
تعدادی از متخصصان کوهنوردی و امداد تصمیم گرفتند تجربه خود در صعود و فرود با طناب را وارد صنعت کنند. این همکاری باعث ایجاد یک روش جدید شد: دسترسی با طناب صنعتی.
با افزایش ایمنی و موفقیت این روش، نیاز به یک نهاد رسمی احساس شد و در نهایت، IRATA تأسیس شد تا:
- قوانین مشخص تدوین کند
- دورههای آموزشی استاندارد بسازد
- بر شرکتها نظارت داشته باشد
- آمار و گزارشهای ایمنی منتشر کند
امروز ایراتا در بیش از ۶۰ کشور فعال است و معتبرترین مرجع برای Rope Access به شمار میآید.
سطوح آموزشی و گواهینامههای ایراتا (Level 1, 2, 3)
مدرک ایراتا سه سطح مهارتی دارد. اگر قصد آموزش دارید یا میخواهید بدانید تکنسینها براساس گواهینامه ایراتا چگونه ارزیابی میشوند، این بخش مهم است.
Level 1 — تکنسین مبتدی( Technician):
فرد تازهکاری است که تحت نظارت مستقیم، کارها را انجام میدهد.
وظایف:
- انجام کارهای ساده با طناب
- پیروی از دستورات سرپرست
- اجرای فرود، صعود و جابهجایی
- رعایت اصول ایمنی
این سطح برای ورود به این حرفه است تواناییهایی که طی آن یک ایراتا کار در ارتفاع به دست می آورد شامل انجام فرود، صعود، گرهزنی اولیه، جابجاییهای ساده، و اجرای عملیات نجات تحت نظارت است.
Level 2 — تکنسین ماهر (Advanced Technician)
تکنسین مجربی که میتواند نقاط اتکا (Anchor Points) را نصب کند و کارهای فنی پیچیدهتری را انجام دهد.
وظایف:
- اجرای کارهای پیچیدهتر
- نصب سیستمهای طناب
- نجات همکار
- کمک به Level 3 در مدیریت کار
تکنسین باید تجربه کافی (حداقل ۱۰۰۰ ساعت کار ثبتشده) داشته باشد.
Level 3 — ناظر و سرپرست ( Supervisor)
بالاترین سطح، فردی است که مسئول نهایی ایمنی و مدیریت کل پروژه است.که شامل مسئولیت های زیر است:
- ارزیابی ریسک
- بررسی تجهیزات
- طراحی سیستم طناب
- نظارت بر تیم
- مدیریت اضطراری و نجات
- ثبت کامل مدارک پروژه
هر پروژه استاندارد IRATA باید حتماً یک Level 3 داشته باشد.
الزامات برای هر سطح شامل : آموزش، تجربه، مهارت، آزمون عملی، بازآموزی دورهای
- آموزش: هر سطح شامل ۵ روز آموزش فشرده توسط مربیان رسمی IRATA است.
- آزمون عملی: در پایان آموزش، یک ارزیاب مستقل (Assessor) که از طرف IRATA تأیید شده است، یک آزمون عملی بسیار سختگیرانه میگیرد.
- تجربه (Logbook): برای ارتقا به سطح بالاتر، تکنسین باید حداقل ۱۰۰۰ ساعت یا ۱ سال تجربه کاری ثبت شده (Logbook) در سطح فعلی خود داشته باشد.
- بازآموزی دورهای: گواهینامههای IRATA تنها ۳ سال اعتبار دارند. تکنسین باید پس از ۳ سال دوباره در دورههای بازآموزی شرکت کند و آزمون دهد. این الزام برای تضمین بهروز بودن دانش و مهارت است.
روند بازرسی و صدور مجوز، کد شناسایی، logbook، نظارت مستمر
هر تکنسین IRATA دارای یک کارت شناسایی (ID Card) با کد منحصربهفرد است که در سایت رسمی IRATA قابل استعلام است. Logbook (دفترچه ثبت ساعت کاری) مهمترین مدرک تکنسین است که توسط ناظر (Level 3) امضا میشود و سوابق کاری او را تأیید میکند.
کاربردهای ایراتا
IRATA در تمامی بخشهای صنعتی و ساختمانی که در ارتباط با کار در ارتفاع است، کاربرد دارد. تکنسینهای IRATA با فنون تخصصی میتوانند به صورت عمودی (صعود و فرود)، افقی (تراورس) و حتی جابجایی در سقفها و زیر سازهها حرکت کنند. در مواردی از جمله:
۱. نماشویی، پیچ و رولپلاک نما، تعمیر و نگهداری نمای ساختمانها
دسترسی به نمای ساختمانهای بلند برای شستشو، اجرای پوششهای ضد آب، نصب توری مرغی، یا تعمیر سنگهای جدا شده به عبارتی پیچ و رولپلاک نمای ساختمان بدون داربست استفاده می شود.
۲. تأسیسات صنعتی، نفت و گاز، نیروگاهها و سازههای مرتفع
- نفت و گاز: بازرسی سازه (NDT)، جوشکاری در ارتفاع، رنگآمیزی سکوهای نفتی.
- نیروگاهها: بازرسی دودکشها، توربینهای بادی و دکلهای برق.
- پلها و سازههای بلند: بازرسی سازه و کابلهای نگهدارنده.
درصورتی که نیاز به بازرسی جوش در ارتفاع باشد باید کارکنان این گواهینامه را داشته باشند تا ایمنی رعایت شود.
۳. کاربرد در عملیات نجات، کارهای پیچیده، محیطهای دشوار
تکنسینهای Level 3 اغلب برای عملیات نجات در شرایط خاص، مانند سقوط فرد در چاه، یا خارج کردن فرد مصدوم از ارتفاع، به کار گرفته میشوند.
همچنین در حین پروژه های راه اندازی جرثقیل و انجام بازرسی جرثقیل کاربرد دارد.
تفاوت ایراتا با سایر استانداردها
در دنیا استانداردهای دیگری مثل SPRAT (در آمریکا) وجود دارد. اما چرا IRATA معتبرتر است؟
- سابقه بیشتر
- آمار دقیق و گزارشهای سالانه
- نظارت شدید بر شرکتها
- سیستم آموزشی کاربردیتر
- الزام Level 3 در محل
به همین دلیل، اکثر پروژههای بزرگ صنعتی در جهان، تنها تکنسینهای ایراتا را قبول میکنند.
تفاوت دسترسی با طناب با سایر روش ها
تفاوت دسترسی با طناب و استاندارد ایراتا با داربست و کلایمر:
| ویژگی | دسترسی با طناب (IRATA) | داربست (Scaffolding) | کلایمر/بالابر (Cradle) |
|---|---|---|---|
| ایمنی | بسیار بالا (به دلیل سیستم دو طنابه و آموزش استاندارد) | متوسط تا پایین (ریسک سقوط بالا در صورت اجرای ضعیف) | بالا (نیاز به بازرسی مکانیکی دائم) |
| زمان نصب | بسیار سریع (چند ساعت) | بسیار طولانی (چند روز تا چند هفته) | متوسط (نیاز به نصب ریل و بازرسی) |
| هزینه | کم تا متوسط (تنها هزینه تجهیزات و نیروی انسانی) | بسیار بالا (هزینه سازه، نصب و اجاره) | بالا (هزینه خرید/اجاره دستگاه) |
| انعطافپذیری | عالی (قابلیت دسترسی به سختترین نقاط) | ضعیف (نیاز به فضای زیاد و سطح تکیهگاه) | محدود (تنها در مسیرهای مستقیم) |
درصورتی که درباره کلایمر و کاربرد آن نیازمند اطلاعات بیشتر هستید، مقاله کلایمر چیست در اینباره بیشتر توضیح داده ایم.
تجهیزات مورد استفاده در روش IRATA
تجهیزات باید استاندارد، سالم و بازبینیشده باشند. مهمترین موارد:
- طناب استاتیک مخصوص کار صنعتی
- هارنس کامل
- ابزار فرود و صعود
- کارابینهای فولادی
- لنیارد و شوکگیر
- دستکش، کلاه، کفش
- ابزار نجات (Rescue Kit)
همه تجهیزات باید مرتباً بررسی و تعویض شوند.
مراحل انجام یک پروژه Rope Access مطابق استاندارد IRATA
اگر بخواهید بدانید انجام یک پروژه واقعی چگونه است، این فرآیند معمولاً طی میشود:
۱) ارزیابی اولیه
- محل کار بررسی میشود
- خطرات شناسایی میشود
- روش اجرا انتخاب میشود
۲) انتخاب تجهیزات و سیستم طناب: طنابها، نقاط اتکا، مسیر فرود و صعود مشخص میشود.
۳) نصب سیستم: تیم Level 2 و Level 3 طنابها را نصب و تست میکنند.
۴) اجرای عملیات: تکنسینها بالارفته یا پایین میروند و کار را انجام میدهند.
۵) نظارت لحظهبهلحظه: سرپرست Level 3 سلامت طناب، وضعیت تکنسینها و شرایط محیط را کنترل میکند.
۶) جمعآوری و تحویل: پس از پایان کار، طنابها جمع میشود، گزارش رسمی ارائه میگردد.
نتیجهگیری چرا ایراتا بهترین روش کار در ارتفاع است؟
چرا انتخاب IRATA / Rope Access میتواند بهترین انتخاب باشد. IRATA بیش از یک تکنیک است؛ یک نظام کیفیت جهانی است. انتخاب این استاندارد به معنای:
- حداکثر ایمنی برای نیروی کار.
- حداکثر سرعت و کارایی برای پروژه.
- حداکثر صرفهجویی اقتصادی در مقایسه با روشهای سنتی.
توصیه به رعایت استاندارد، انتخاب شرکت/تکنسین دارای گواهینامه، نظارت و ایمنی
توصیه به کارفرمایان:
فقط از شرکتهایی استفاده کنید که عضو رسمی IRATA هستند و کارت شناسایی (ID Card) تکنسینها را استعلام کنید. ایمنی را هرگز فدای هزینه کمتر نکنید.
توصیه به تکنسینها:
پیوسته در حال یادگیری باشید، Logbook خود را بهطور دقیق ثبت کنید، و هرگز از تجهیزات غیراستاندارد استفاده نکنید. شما یک حرفهای هستید، نه یک ماجراجو.
IRATA در واقع نام خود را بر صنعت کار در ارتفاع حک کرده است؛ نامی که مترادف با ایمنی، تخصص و بیرقیب بودن در دسترسی به بالاترین نقاط است.
